11-Mavzu: Internet asosiy protokollari

Reja:

1. Tarmoq protokollari
2. “Kliyent–server” va brauzer arxitekturasi
3. IPv4 va IPv6 protokoli

1. Tarmoq protokollari

       Protokol – bu qoida va amallar to‘plami bo‘lib, aloqa olib borish tartibini boshqaradi. Tabiiyki, axborot almashinuvida qatnashayotgan hamma komp’yuterlar bir xil protokol bilan ishlashi kerak, chunki axborot uzatib bo‘lgandan so‘ng hamma qabul qilib olingan axborotlarni avvalgi ko‘rinishga yana qaytarish kerak.
Eng quyi bosqichlarning protokollari (jismoniy va kanal) ga kodlashtirish va dekoderlash usullari kiradi. Hozir esa biz ancha yuqori bosqich protokollarining xususiyatlariga to‘xtalib o‘tamiz, ularning vazifalarini dasturlar amalga oshiradi. Tarmoq adapteri bilan tarmoq dasturiy ta’minotining aloqasini tarmoq adapterlarining drayverlari amalga oshiradi. Drayver sharofati bilan aynan komp’yuter adapter qurilmasining hech qanday xususiyatlarni bilmasligi mumkin (ko‘rsatkichlarni, manzilini va u bilan axborot almashish kodlarini). Drayver har qanday klassdagi adapter platasi bilan dasturiy ta’minoti muloqotini bir turli qilishga xizmat qiladi (uni fiksasiyalaydi). Tarmoq adapterlarini ishlab chiqaruvchilar ularga qo‘shib tarmoq drayverlarini ham birga beradi. Tarmoq drayverlari tarmoq dasturlariga har turdagi ishlab chiqaruvchining platasi va hatto turli mahalliy tarmoqlar platasi bilan ham bir xil ishlashga imkon beradi (Ethernet, Arcnet, Token-Ring). Agarda gap OSI standart modeli haqida borsa, unda drayverlar odatda yuqori bosqich ostining vazifasini bajaradi. Masalan, adapterning bufer xotirasida uzatiladigan peketlarni drayverlar hosil qiladi, tarmoq orqali kelgan paketlarni bu xotiradan o‘qiydi, axborot uzatishga buyuruq beradi va komp’yuterga paketni qabul qilingani haqida xabar beradilar.
Har qanday holatda ham adapter platasini harid qilishdan oldin mos tushadigan qurilmalar ro‘yxati bilan tanishish foydadan holi emas albatta (Hardware Compatibility List, HCL), hamma tarmoq operatsion tizimini ishlab chiqaruvchilari ro‘yxatni nashr qiladilar. Endi qisqacha ancha yuqori bosqich protokollarini ko‘rib chiqamiz.
Bir necha standart protokollar to‘plami (ularni yana steklar deb atashadi) mavjud, ular juda ko‘p tarqalgan:
 ISO/OSI protokollar to‘plami;
 IBM System NetWork Architecture (SNA);
 Digital DECnet;
 Novell Net Ware;
 Apple, apple Talk;
 Internet global tarmoq protokollar to‘plami, TCP/IP.
Bu ro‘yxatga global tarmoqni kiritilganligi tushunarli, chunki OSI modeli har qanday ochiq tizimda ishlatiladi.
Sanab o‘tilgan protokol to‘plamlari uchta asosiy turga bo‘linadi:
 amaliy protokollar (OSI modeli amaliy, prezentatsion va aloqa vaqtini boshqarish bosqichlar vazifasini bajaradi);
 transport protokollari (OSI modelining transport va aloqa vaqtini boshqarish bosqichlar vazifalarini bajaradi);
 tarmoq protokollari (OSI modelining uchta pastki bosqichlar vazifalarini bajaradi).
Amaliy protokollar – ilovalarning muloqoti va ular o‘rtasidagi axborot almashinuvini ta’minlaydi. Ularning ko‘p ishlatiladigani va taniqliligi quyidagilardir:
 FTAM (File Transfer Access and Management) – fayllarga bog‘lanish OSI protokoli;
 X.400 – elektron pochtalarni halqaro almashish uchun CCITT protokoli;
 X.500 – bir necha tizimda fayl va katalog xizmati CCITT protokoli;
 SMTP (Simple Mail Transfer Protocol) – elektron pochta almashinuvi uchun Internet global tarmoq protokoli;
 FTP (File Transfer Protocol) – fayllar uzatish uchun Internet global tarmoq protokoli;
 SNMP (Simple Network Management Protocol) – tarmoq monitoringi, tarmoq qismlarini nazorat va ularni boshqarish protokoli;
 Telnet – Internet global tarmoq protokoli, u uzoqdagi xostlarni qayd qilish va ularda axborotga ishlov berish vazifasini bajaradi;
 Microsoft SMBs (Server Message Blocks, serverni xabar berish bloklari) va mijoz qobig‘i yoki Microsoft redirektorlari;
 NCP (Novell Net Ware Core Protocol) va mijoz qobig‘i yoki Novell redirektorlari.
Tarmoq protokollari – manzillash, yo‘naltirish, xatoliklarni tekshirish va qayta uzatish so‘rovlarini boshqaradi. Ularni ko‘p ishlatiladiganlari quyidagilar:
 IP (Internet Protocol) – axborot uzatish uchun TCP/ IP – protokoli;
 IPX (Internet Work Packet Exchange) – paketlarni uzatish va yo‘naltirish uchun mo‘ljallangan Net Ware firma protokoli;
 NW Link – IPX/SPX protokollari Microsoft firmasining tadbiqi;
 Net BEUI – transpotr protokoli – u axborotlarni tegishli vaqtda uzatish va Net BIOS ilovasi.
Shuni aytib o‘tish kerakki, protokollarni loyihalashtiruvchilar yuqorida ko‘rsatilgan bosqichlarga har doim ham rioya qilmaydilar. Masalan, ba’zi protokollar OSI modelining bir necha bosqichlarining vazifalarni bajarsa, boshqa protokollar bir bosqichning ba’zi vazifalarini bajaradi. Bu hol turli firma protokollarini ko‘pincha o‘zaro mos tushmasligiga olib keladi, yana bu protokollar o‘zi tuzgan protokol to‘plamida (stek) muvafaqiyatli ishlatilishi mumkin, ular u yoki bu holda tugallangan guruh vazifalarini bajarishi mumkin. Xuddi shu tarmoq operatsion tizimini «firma» qilish mumkin, ya’ni ochiq standart OSI modeli bilan o‘zaro mos tushmaslikka olib keladi.
Misol tariqasida 4.4, 4.5 va 4.6 -rasmlarda protokollarning solishtirilishi sxematik ravishda keltirilgan. Unda standart OSI modeli bosqichlari bilan taniqli va ishlatiladigan firma tarmoq operatsion tizimlarining mosligi taqqoslangan, chizmalardan ko‘rinib turibdiki amalda hech bir bosqich bilan ideal model bosqichlarining aniq mos tushishi kuzatilmaydi.

Ma’ruza mashg’ulotining to’liq matnini quyidagi tugmani bosish orqali yuklab olasiz: